Trong thời gian qua, khái niệm chuyển đổi số báo chí đã được nhắc tới rất nhiều. Mặc dù vậy, không ít cơ quan báo chí ở Việt Nam chưa thực sự hiểu rõ phải chuyển đổi thế nào, bắt nguồn từ đâu. Một loạt các câu hỏi đã được đặt ra cho các tòa soạn. Làm thế nào để chuyển đổi nhanh tòa soạn theo mô hình báo chí – công nghệ, bắt kịp xu hướng hiện đại, báo chí dữ liệu, báo chí đa nền tảng… trong điều kiện nguồn lực giới hạn? Làm sao để lan tỏa tư duy chuyển đổi số đến mọi ngóc ngách, hoạt động trong tòa soạn, tới những cán bộ, nhân viên không còn trẻ?
Phiên thảo luận chuyên đề “Chuyển đổi số và công nghệ làm báo hiện đại” trong khuôn khổ hội nghị Nâng cao chất lượng Báo Đảng toàn quốc do Báo Nhân Dân phối hợp với Ban Tuyên giáo, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức ngày 12/11 đã đưa ra nhiều gợi mở cho những bài toán “hóc búa” kể trên. Ngoài ra, nhiều công nghệ làm báo hiện đại, giải pháp quản trị tòa soạn thông minh cũng được các diễn giả uy tín giới thiệu tới các đại biểu tham dự.
Hội thảo có sự tham gia của các nhà báo, diễn giả: Phạm Thị Phương Thảo, Giám đốc Trung tâm Thông tin Tư liệu và Đồ họa (TTXVN); Nguyễn Công Thành, Tổng Biên tập báo Hà Tĩnh; Mai Đức Thông, Tổng Biên tập báo Tuyên Quang, Bùi Công Duyến, Giám đốc Sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS; Nguyễn Tuấn Huy, Trưởng ban Công nghệ thông tin Tổng Công ty Viễn thông MobiFone…
Các tham luận tại hội thảo
Nhà báo Phạm Thị Phương Thảo, Giám đốc Trung tâm Thông tin Tư liệu và Đồ họa (TTXVN): Báo chí dữ liệu và các công cụ thiết kế đồ họa tương tác hiện đại
Mở đầu phiên thảo luận, nhà báo Phạm Thị Phương Thảo, Giám đốc Trung tâm Thông tin Tư liệu và Đồ họa (TTXVN) đã có phần trình bày về xu hướng báo chí dữ liệu cũng như đồ họa tương tác.
Theo Giám đốc Trung tâm Thông tin Tư liệu và Đồ Họa, khác với báo chí truyền thống, báo chí dữ liệu coi trọng dữ liệu hơn tin tức, bởi vậy cũng sử dụng nhiều con số, dữ liệu để tạo ra tác phẩm bao quát.
Hầu hết thông tin đều được hình ảnh hóa, dữ liệu hóa thông qua hệ thống biểu đồ, infographic…; qua đó giúp độc giả tiếp nhận nhiều thông tin hơn trong khoảng thời gian ngắn. Đây cũng được coi là loại hình báo chí sẽ giữ vai trò chủ lưu, không chỉ của tương lai xa.
Mặc dù vậy, thực tế, việc thực hiện các sản phẩm báo chí dữ liệu/đồ họa tương tác cũng còn gặp nhiều khó khăn. Theo bà Thảo, rào cản đầu tiên là việc tìm dữ liệu cũng đơn giản, công cụ thực hiện, vấn đề con người…
Giám đốc Trung tâm Thông tin tư liệu và đồ họa (TTXVN) cũng gợi ý một số công cụ hữu ích thực hiện đồ họa tương tác cho cả lực lượng chuyên nghiệp lẫn các biên tập viên (Flourísh, Infogram); đồng thời giới thiệu một số sản phẩm nổi bật mà đơn vị này đã thực hiện trong nhiều lĩnh vực như Chính trị - Ngoại giao, Kinh tế - Xã hội.
“Những công cụ để biên tập viên có thể làm được rất nhiều và không khó sử dụng. Chúng ta đi từ dễ tới khó và chắc chắn các biên tập viên sẽ đều làm được”, nhà báo Phạm Thị Phương Thảo nhấn mạnh.
Ông Bùi Công Duyến, Giám đốc sản phẩm tòa soạn hội tụ ONECMS: Hệ thống quản trị tòa soạn hiện đại
Cũng trong khuôn khổ phiên thảo luận, ông Bùi Công Duyến, Giám đốc sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS, Công ty Cổ phần Công nghệ NEKO đã có bài tham luận về Hệ thống quản trị tòa soạn hiện đại.
Ông Duyến cho hay, hiện nay, trên thế giới, mô hình tòa soạn hội tụ, digital first đang rất phổ biến. Theo một khảo sát của WAN-IFRA, hiện nay có tới 44% các tòa soạn trên thế giới coi chuyển đổi số là xu hướng hàng đầu.
Nhiều cơ quan báo chí lớn đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo sâu rộng vào hệ thống để hỗ trợ tòa soạn và độc giả. Thậm chí, không ít các “ông lớn” đã mạnh dạn thử nghiệm các công nghệ mới như blockchain, metaverse, NFT; phát triển các mô hình kinh doanh lớn.
Nhìn vào thực tế tại Việt Nam, đặc biệt các báo Đảng địa phương, ông Duyến nhận định: Các toà soạn hiện vẫn chưa ưu tiên nguồn lực (hạ tầng, công nghệ, nhân lực) tương xứng cho điện tử để bắt kịp xu hướng chuyển đổi số và xu hướng phát triển báo chí hiện đại.
“Một số cơ quan chưa có mô hình tòa soạn hội tụ đúng nghĩa mà vẫn sử dụng riêng rẽ CMS báo in, CMS báo điện tử, quản lý văn bản, quảng cáo… gây khó khăn cho công tác quản lý tòa soạn và sản xuất nội dung”, Giám đốc sản phẩm ONECMS nhấn mạnh.
Ngoài ra, việc thiếu hệ thống giúp tòa soạn nắm bắt thông tin về địa phương, thiếu công cụ hỗ trợ sản xuất nhanh tác phẩm báo chí đa phương tiện; khả năng quản lý tập trung nội dung trên mạng xã hội, các nền tảng tin nhắn chưa cao cũng được coi là “khiếm khuyết” của báo Đảng địa phương trong quá trình chuyển đổi số báo chí.
Việc xây dựng kho tư liệu báo chí hầu như chưa được quan tâm. Hệ thống ít được nâng cấp thường xuyên, nhân lực công nghệ thông tin còn thiếu, chất lượng chưa cao, khó khăn trong việc đảm bảo an toàn, bảo mật…
Diễn giả cho rằng: Các tòa soạn báo Đảng địa phương nên xây dựng mô hình tòa soạn hội tụ, theo đó tất cả các công việc sẽ được quản lý trên một phần mềm duy nhất.
Cũng tại phiên thảo luận, ông Bùi Công Duyến đã giới thiệu cho các đại biểu công cụ quản trị tòa soạn hiện đại, trong đó tích hợp nhiều tiện ích hiện đại như cho phép thiết kế trực tiếp các ấn phẩm đặc biệt (EMagazine, Longform..); quản trị song song cả báo in và báo điện tử; gợi ý từ khóa, kiểm tra lỗi chính tả...
Nhà báo Nguyễn Công Thành, Tổng Biên tập Báo Hà Tĩnh: Những thách thức trong chuyển đổi số tại báo Đảng địa phương
Trên góc độ địa phương, ông Nguyễn Công Thành, Tổng Biên tập báo Hà Tĩnh cũng đưa ra quan điểm về quá trình chuyển đổi số báo chí.
Thừa nhận Chuyển đổi số báo chí là quá trình tất yếu và “không thể đảo ngược”, Tổng Biên tập báo Hà Tĩnh cũng thẳng thắn thừa nhận: “Sự vào cuộc và kết quả đạt được trong Chuyển đổi số trong lĩnh vực báo chí, nhất là hệ thống báo Đảng địa phương còn rời rạc, chưa rõ nét và thiếu định hướng, giải pháp chiến lược”. Quá trình này chủ yếu đang “nặng về ứng dụng công nghệ thông tin hơn là chuyển đổi số đúng nghĩa”.
Tổng Biên tập báo Hà Tĩnh cũng điểm qua một số ứng dụng công nghệ thông tin – chuyển đổi số tại báo Hà Tĩnh. Điển hình, tờ báo đã đưa vào sử dụng hệ thống quản lý văn bản, hồ sơ công việc online, hệ thống lịch công tác, hệ thống quản trị nội dung hiện đại.
Bên cạnh đó, quy trình xuất bản của báo cũng được thực hiện theo mô hình Tòa soạn hội tụ nhằm tối ưu hóa nhân lực cũng như trí tuệ tập thể; tăng hiệu quả xử lý thông tin.
“Các ứng dụng trên đã giúp báo Hà Tĩnh bắt nhịp khá tốt với xu hướng báo chí hiện đại, đa phương tiện, đa nền tảng”, ông Nguyễn Công Thành cho hay.
Người đứng đầu báo Hà Tĩnh cũng thừa nhận, mặc dù được đánh giá là một trong những cơ quan báo chí địa phương quan tâm và tạo được dấu ấn nhất định trong chuyển đổi số, nhưng những kết quả đạt được tại tờ báo này mới chỉ là khởi đầu và còn “nặng về ứng dụng công nghệ thông tin”. Đây cũng là thực trạng diễn ra ở đại đa số các cơ quan báo chí, nhất là báo Đảng.
“Hiện nay, hầu hết các báo Đảng địa phương còn khá ‘mông lung’ với kế hoạch, chiến lược về chuyển đổi số. Thậm chí, nhiều tòa soạn vẫn đang áp dụng quy trình xuất bản truyền thống cách đây nhiều năm, chưa chú trọng phát triển báo điện tử và các nền tảng truyền thông mới”, ông Nguyễn Công Thành nhấn mạnh.
Bản thân báo Hà Tĩnh thực tế phải đối diện với 3 thách thức mấu chốt trong chuyển đổi số, bao gồm: Con người, kinh phí đầu tư hạn hẹp, hạ tầng công nghệ thiếu đồng bộ; Chưa định hình được chiến lược, hướng đi, đích đến trong Chuyển đổi số.
Cụ thể, theo Tổng Biên tập báo Hà Tĩnh, về yếu tố con người, xuất hiện 2 lực cản về cả nhận thức và nguồn nhân lực.
“Chuyển đổi số trước hết là chuyển đổi, thay đổi về nhận thức, quan điểm từ người đứng đầu, tập thể lãnh đạo đến các thành viên khác”, ông Thành nêu quan điểm.
Những năm trước, khi tiến hành sát nhập tinh gọn bộ máy, áp dụng mô hình Tòa soạn hội tụ, phát triển mạng xã hội, báo Hà Tĩnh gặp nhiều khó khăn khi xuất hiện sự xung đột về nhận thức. Ngay cả trong tập thể lãnh đạo cũng có những ý kiến chưa đồng thuận. Chế độ thù lao, nhuận bút không tăng kịp theo khối lượng công việc ngày càng nhiều do nguồn kinh phí được cấp không thay đổi.
Để giải quyết bài toán khó này, báo Hà Tĩnh đã phải tìm cách thống nhất quan điểm, ý chí, xác định rõ: Chuyển đổi số báo chí là xu thế tất yếu không thể thay đổi, giúp tờ báo kết nối với ngày càng đông đảo bạn đọc, đồng thời giúp chuyển hóa, thu hút và khai thác nguồn thu từ truyền thông, quảng cáo.
Khó khăn tiếp theo chính là nguồn nhân lực. Báo Hà Tĩnh nói riêng và nhiều tòa soạn báo Đảng địa phương hiện còn thiếu những vị trí nhân sự được đào tạo chuyên sâu về công nghệ cũng như đội ngũ sản xuất các sản phẩm đa phương tiện, đa nền tảng cũng chỉ là tay ngang. Việc thiếu cơ chế, không có định biên càng khiến cho câu đố về nhân sự trở nên nan giải hơn.
Thứ hai, kinh phí đầu tư cho quá trình chuyển đổi số báo chí còn hạn hẹp, chưa nhận được sự quan tâm đúng mức. Hạ tầng công nghệ kỹ thuật của nhiều cơ quan báo Đảng còn manh mún, chắp vá chưa đáp ứng được yêu cầu, quy trình làm báo hiện đại.
Thứ ba, mục tiêu, chiến lược và hướng đi Chuyển đổi số đang là một vấn đề khá “mông lung” với các cơ quan báo Đảng địa phương. Chuyển đổi số nên bắt đầu từ con người, công nghệ hay nội dung? Làm thế nào để giải bài toán kinh phí, nâhn lực khi các cơ quan báo Đảng đang thực hiện lộ trình tự chủ, tinh giản biên chế? Đó là những câu hỏi lớn mà các cơ quan báo Đảng đang loay hoay chưa tìm được lời đáp.
Dự thảo Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đang được hoàn thiện hồ sơ để trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, có đề ra mục tiêu đến năm 2025: 70% cơ quan báo chí thực hiện số hóa nội dung báo chí trên các nền tảng sẵn có; 50% cơ quan báo chí đổi mới toàn diện hệ thống sản xuất nội dung theo các xu hướng báo chí số: cá nhân hóa nội dung, đa nền tảng, báo chí di động, báo chí xã hội, báo chí dữ liệu, báo chí sáng tạo, siêu tác phẩm báo chí…; 30% cơ quan báo chí điện tử có ảnh hưởng lớn trong xã hội áp dụng mô hình thu phí…
Tổng Biên tập báo Hà Tĩnh đặt ra câu hỏi: Nếu Dự thảo chiến lược được thông qua, các mục tiêu nói trên liệu có khả thi? Các cơ quan báo chí sẽ phải thực hiện như thế nào khi với nguồn nhân lực, kinh phí eo hẹp; tôn chỉ mục đích, cơ chế hoạt động chủ yếu phục vụ nhiệm vụ chính trị)…
Người đứng đầu báo Hà Tĩnh khẳng định: Chuyển đổi số là quá trình tất yếu mà mỗi cơ quan báo Đảng địa phương cần phải chủ động, quyết tâm tìm lời giải.
"Bên cạnh đó, để có được hạ tầng và nguồn nhân lực công nghệ đáp ứng yêu cầu sản xuất nội dung theo các xu hướng báo chí số, cùng với sự nỗ lực, quyết tâm của mỗi cơ quan báo Đảng địa phương, điều không thể thiếu đó là sự thấu hiểu, quan tâm sâu sát, thỏa đáng của các cấp, ngành, đặc biệt là cơ quan chủ quản", ông Thành nêu quan điểm.
Ông Nguyễn Tấn Huy, Trưởng Ban CNTT Tổng công ty Viễn thông MobiFone: Giải pháp Chuyển đổi số quản trị văn phòng điện tử (smart office)
Cũng tại hội thảo, ông Nguyễn Tấn Huy, Trưởng ban Công nghệ thông tin, Tổng Công ty Viễn thông MobiFone đã có tham luận về Giải pháp chuyển đổi số quản trị văn phòng điện tử.
Theo ông Huy, lực cản lớn nhất là tư duy. Chuyển đổi số cần phải thực hiện một cách toàn diện và quyết liệt.
Ông Huy đã đưa ra một số thí dụ về chuyển đổi số thành công của các tờ báo lớn trên thế giới, điển hình như New York Times, South China Morning Post...
Tại hội thảo, vị chuyên gia tới từ MobiFone đã giới thiệu các bộ sản phẩm MobiFone Smart Office cho phép xử lý công việc mọi lúc, mọi nơi; sử dụng chữ ký số, dữ liệu được mã hóa và wateramark khi tải về.
Ngoài ra, vị chuyên gia này cũng giới thiệu thêm nhiều giải pháp khác như E-Learning, Meeting, Chuyển văn bản thành giọng nói. Đặc biệt, ông Huy cũng giới thiệu giải pháp quản lý nội dung ECM cho các tòa soạn báo, cho phép thu nhận, quản lý, lưu trữ và bảo quản nội dung/thông tin/dữ liệu; phân phối và cung cấp các nội dung đến nhiều đối tượng khác nhau; hợp lý hóa vòng đời nội dung với khả năng quản lý tài liệu và tự động hóa quy trình công việc.
"Chúng tôi cam kết sẽ 'may đo' hệ thống theo nhu cầu của các tòa soạn", ông Huy chia sẻ.
Phần thảo luận bàn tròn
Mở đầu phần thảo luận bàn tròn, ông Nguyễn Thanh Lâm, Thứ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông bày tỏ niềm vui mừng khi nhiều tòa soạn báo đã chủ động thực hiện chuyển đổi số và chia sẻ lại kinh nghiệm của mình.
Thứ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông cho rằng: Trước khi nói về nguồn lực và chính sách, cần phải thay đổi nhận thức và cách làm. Ông Lâm bổ sung: Hiện nay có rất nhiều cách để các cơ quan báo chí rút ngắn quá trình chuyển đổi số và tiết kiệm chi phí. Thứ trưởng gợi ý các cơ quan báo chí có thể nghĩ tới việc sử dụng chung một số công cụ quản trị...; đồng thời cần ứng dụng công nghệ để lan tỏa tối đa nội dung trên môi trường Internet.
Ông Mai Đức Thông, Tổng Biên tập báo Tuyên Quang cho hay: Báo Tuyên Quang bắt đầu được thay đổi từ năm 2020; trong đó quá trình chuyển đổi số trước hết tập trung vào Báo Điện tử.
"Hiện tại, chúng tôi đã tiến hành thay đổi giao diện, thay đổi tính năng cms, làm phát thanh và truyền hình trực tiếp. Tính từ năm 2020 đến nay, báo Tuyên Quang đã thực hiện hơn 1.400 video, trên 200 bản tin phát thanh, trên 100 chương trình truyền hình trực tiếp. Có những chương trình truyền hình trực tiếp đạt tới trên 2 triệu người xem.
"Quan trọng vẫn là thay đổi nhận thức, tư duy. Khó khăn đầu tiên của chúng tôi cũng là vấn đề nhân lực. Báo Tuyên Quang đã làm đa phương tiện bắt đầu từ con số 0. Chúng tôi đã tiến hành tập huấn liên tục, tới nay đã có đội ngũ cơ bản đáp ứng được nhu cầu", ông Mai Đức Thông chia sẻ.
Cũng tại phiên thảo luận, các đại biểu đã chia sẻ thêm những kinh nghiệm về việc tiết giảm chi phí cho các tòa soạn trong quá trình ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số báo chí.